Co to jest dezinformacja?

Dezinformacja to fałszywe lub wprowadzające w błąd treści, które przybierają różne formy: postów, publikacji, komentarzy, filmów czy nagrań audio, a czasem stanowią połączenie kilku z nich. Dezinformacja jest rozpowszechniana, by umyślnie wyrządzić szkodę publiczną lub osiągnąć zysk. Ma na celu m.in. wzbudzenie strachu, spowodowanie utraty zaufania obywateli i obywatelek do instytucji czy polaryzację społeczeństwa.

Co mówią badania?

Wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego przez NASK – Państwowy Instytut Badawczy mówią, że młodzi ludzie spędzają w internecie średnio ponad 5 godzin i 36 minut dziennie. Im dłużej użytkownicy i użytkowniczki mają kontakt z treściami w mediach społecznościowych, tym większa jest ich podatność na manipulację. Dzieje się tak, ponieważ nasz mózg ma tendencję do uznawania powtarzanych informacji za prawdziwe – nawet jeśli takie nie są. To zjawisko nazywa się efektem iluzorycznej prawdy. Kiedy młoda osoba wielokrotnie widzi te same informacje, łatwiej je przetwarza, bo wydają się znajome. W efekcie mózg często mylnie interpretuje je jako wiarygodne – nawet jeśli są nieprawdziwe. Ponad 40% badanych twierdzi, że w internecie nie można odróżnić informacji prawdziwych  od fałszywych. Jest to niepokojąca liczba, biorąc pod uwagę liczbę postów, które codziennie są wyświetlane przez młodych odbiorców i odbiorczynie. Tylko około połowa interesuje się wiarygodnością profili i autorów oraz autorek, których obserwują na portalach społecznościowych – wielu z nich nie sprawdza więc, kto i w jakim celu tworzy i udostępnia treści, które oglądają, czytają i komentują.

Z czym może spotkać się Twoje dziecko?

Zakres treści, na jakie trafić może Twoje dziecko, jest naprawdę szeroki – od absurdalnych teorii spiskowych, dotyczących np. sztucznych projekcji UFO w celu przejęcia kontroli nad ludzkością,  po konta podszywające się pod znanych youtuberów i influencerów, by promować szkodliwe treści. Ponadto mamy do czynienia z zaawansowanymi technologicznie metodami, takimi jak deepfake, czyli wygenerowane przy pomocy sztucznej inteligencji treści, których celem jest wprowadzenie odbiorcy w błąd przez przedstawienie danego zjawiska w realistyczny, lecz fałszywy sposób. Niejednokrotnie to sami youtuberzy i influencerki, manipulują młodymi ludźmi, przedstawiając swoje opinie jako fakty.

Jak rozmawiać o dezinformacji z dziećmi?

My jako osoby dorosłe, posiadające doświadczenie i wyposażone  w wiedzę, czasami nabieramy się na fake newsy. A dzieci? Dla nich cały świat jest dobry i ludzie także. Rola rodzica, opiekuna, nauczyciela jest to niezmiernie istotna.

Ważną rolą rodziców jest uświadomienie dzieci, że fałszywe informacje często bazują na emocjach. Im silniejsze reakcje wywołują, tym chętniej są udostępniane. Badania pokazują, że treści nacechowane emocjonalnie rozprzestrzeniają się o 20% szybciej. Warto więc uczulić dzieci, by zwracały uwagę na język przekazu – szczególnie, gdy pojawiają się w nim słowa wartościujące oraz wyolbrzymienia, takie jak „zawsze”, „wszyscy”, „każdy”. To sygnał, by zatrzymać się i zastanowić, zanim uwierzymy w taką treść czy ją udostępnimy. Rozmawiajmy z dziećmi o tym, jak emocje wpływają na naszą ocenę informacji i zachęcajmy je do zachowania czujności w sieci.

Najważniejsze jest podejście oparte na zaufaniu, zrozumieniu i unikanie generalizowania.

• Bądź na bieżąco

Poznaj twórców i twórczynie, które dziecko ogląda na co dzień. Poświęć chwilę na zapoznanie się   z treściami, które prezentują.  Podpytuj się o te treści dziecka. Tym samym młody człowiek będzie miał okazję poczuć się ekspertem lub ekspertką.

• Dostosuj przekaz

Mów językiem zrozumiałym dla dzieci. Staraj się nie demonizować wszystkich mediów społecznościowych i nie generalizować.

• Bądź wzorem

Wykorzystaj swój autorytet rodzica do budowania zaufania w obszarze właściwego korzystania z mediów społecznościowych, a przy tym samemu odpowiedzialnie z nich korzystaj.

• Wzmacniaj

Stosuj podejście pozytywne, dając przestrzeń na rozmowę o zagrożeniach, ale także okazując zaufanie. Cyfrowy świat jest pełen zagrożeń, ale dzięki edukacji i wspólnym działaniom można zapobiec negatywnym skutkom dezinformacji.

• Wykaż inicjatywę

Gdy natkniesz się w internecie na podejrzaną treść, powiedz o tym dziecku, poznaj jego zdanie na ten temat i razem sprawdźcie autentyczność materiału.

• Komunikuj się właściwie

Wzmacniające komunikaty zachęcają do krytycznego myślenia i rozmowy, a oceniające mogą zniechęcić dziecko do dzielenia się swoimi wątpliwościami i szukania rzetelnych źródeł. Dobre i wzmacniające komunikaty:                                                                                                                        

* „Rozumiem, że ten youtuber jest dla ciebie ważny. Może porozmawiamy o tym, jak sprawdzać, czy to, co mówi, jest wiarygodne?”.                

* „Zawsze możesz przyjść do mnie, jeśli masz wątpliwości co do jakiejś informacji w internecie. Razem znajdziemy odpowiedź!”.

Nieodpowiednie i oceniające komunikaty:                                                                                                      

*„Nie wierz w nic, co widzisz w internecie, tam są same kłamstwa!”.                                                               

* Ci wszyscy youtuberzy to tylko manipulanci, lepiej ich nie oglądaj”.                                                        

*„Dlaczego w to wierzysz? Przecież to oczywista bzdura, jak możesz się na to nabierać, wstyd!”.                    

* „Nie masz pojęcia o prawdziwym świecie, lepiej posłuchaj mnie, bo wiem lepiej”.

• Ćwicz z dzieckiem myślenie przyczynowo-skutkowe. Podczas rozmów czy zabawy pytaj:

*„Dlaczego tak myślisz?”                                                                                                                             

*„Co by się stało, gdyby…?” To rozwija umiejętność logicznego myślenia.

• Pytaj o wnioski z bajek i filmów. Po obejrzeniu bajki zapytaj:                                                  

*„Czego nauczyła nas ta historia?”,                                                                                                                

*„Czy to, co zrobił bohater, było mądre?”. Pomaga to dziecku analizować treści i wyciągać własne wnioski.                                                                                                                                              

• Naucz dziecko szukania dowodów. Gdy dziecko twierdzi coś z przekonaniem, poproś, by podało na to dowód. Możesz to robić na przykładzie obrazków, bajek czy codziennych sytuacji.

Ochrona dzieci przed dezinformacją wymaga współpracy rodziców, nauczycieli oraz najbliższego otoczenia. Kluczowe są edukacja, otwarta komunikacja oraz rozwijanie umiejętności krytycznego myślenia. Dzięki tym działaniom możemy zapewnić dzieciom bezpieczniejsze i bardziej świadome dorastanie.

mgr Justyna Majczak – pedagog specjalny